Radon na działce — jak sprawdzić ryzyko przed budową domu i jak się zabezpieczyć

Kiedy kupujemy działkę, sprawdzamy plan miejscowy, dostęp do drogi, media, strefy zalewowe, czasem nośność gruntu. Radon prawie nigdy nie trafia na tę listę. Tymczasem to jeden z czynników, które bezpośrednio wpływają na jakość powietrza w przyszłym domu — i jeden z nielicznych, które można w dużej mierze wyeliminować prostymi rozwiązaniami w fundamencie, o ile pomyśli się o nich przed budową.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest radon i jak dostaje się do budynków, co mówią polskie przepisy, gdzie ryzyko jest większe, jak można je zmierzyć przed budową i po niej, oraz jakie zabezpieczenia warto omówić z projektantem. Bez straszenia — w większości polskich domów stężenia radonu są niskie. Ale „w większości” to nie to samo co „w Twoim”.

Czym jest radon i skąd się bierze

Radon to gaz szlachetny, który powstaje w wyniku naturalnego rozpadu promieniotwórczego uranu obecnego w skałach i glebie. Uran występuje w skorupie ziemskiej wszędzie, ale w różnych ilościach — więcej jest go m.in. w niektórych granitach, gnejsach i łupkach. Powstający radon przemieszcza się w porach gruntu i przez szczeliny w skałach, a gdy dotrze do powierzchni, na otwartej przestrzeni szybko się rozcieńcza w powietrzu.

Problem pojawia się w budynkach. Dom stojący na gruncie działa jak klosz: powietrze w pomieszczeniach jest cieplejsze od powietrza w gruncie, a w budynku panuje lekkie podciśnienie względem gruntu (tzw. efekt kominowy, wzmacniany przez wentylację wywiewną). Powietrze glebowe z radonem jest dosłownie zasysane do środka przez każdą szczelinę w posadzce, przejście rur, szczelinę dylatacyjną czy nieuszczelnioną studzienkę.

Radon i produkty jego rozpadu, wdychane przez lata, zwiększają ryzyko raka płuca. Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje radon jako jedną z głównych przyczyn tego nowotworu po paleniu tytoniu. Ryzyko rośnie wraz ze stężeniem i czasem narażenia, a szczególnie silnie u osób palących.

Jednostka: bekerel na metr sześcienny

Stężenie radonu w powietrzu podaje się w bekerelach na metr sześcienny (Bq/m³). Jeden bekerel oznacza jeden rozpad promieniotwórczy na sekundę. Wartość 300 Bq/m³ oznacza więc, że w każdym metrze sześciennym powietrza dochodzi średnio do 300 rozpadów atomów radonu na sekundę. Ważne jest słowo „średnio” — stężenie zmienia się w ciągu doby i roku, dlatego przepisy posługują się wartościami średniorocznymi.

Co mówią polskie przepisy

Kwestie radonu reguluje ustawa Prawo atomowe, znowelizowana w związku z wdrożeniem dyrektywy Rady 2013/59/Euratom ustanawiającej podstawowe normy bezpieczeństwa w zakresie ochrony przed promieniowaniem jonizującym. Najważniejsze elementy z perspektywy właściciela domu:

• Poziom referencyjny 300 Bq/m³ dla średniorocznego stężenia radonu w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi oraz na stanowiskach pracy.
• Krajowy plan działania w przypadku narażenia na radon, określający działania państwa w zakresie rozpoznawania i ograniczania narażenia.
• Obszary podwyższonego ryzyka — przepisy przewidują wskazywanie obszarów, na których średnioroczne stężenie radonu w znacznej liczbie budynków może przekraczać poziom referencyjny. Z tym wiążą się m.in. obowiązki pomiarowe dla pracodawców w określonych miejscach pracy na parterze i w piwnicach.

Dla prywatnego domu jednorodzinnego przepisy nie przewidują obecnie ogólnego obowiązku pomiaru radonu ani obowiązku stosowania określonych zabezpieczeń. Nie znaczy to, że temat nie istnieje — oznacza tylko, że decyzja należy do inwestora. Aktualne informacje, w tym o obszarach podwyższonego ryzyka, publikuje Państwowa Agencja Atomistyki na swoich stronach w serwisie gov.pl, a teksty ustaw znajdziesz w serwisie isap.sejm.gov.pl.

Gdzie w Polsce ryzyko jest większe

Stężenie radonu w gruncie zależy przede wszystkim od budowy geologicznej. W Polsce najwyższe wartości notuje się tradycyjnie w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim, gdzie występują skały krystaliczne bogatsze w uran, w tym granity. W tych rejonach prowadzono też w przeszłości poszukiwania i wydobycie rud uranu, co dobrze pokazuje, że geologia sprzyja tam powstawaniu radonu.

Podwyższone stężenia mogą się jednak zdarzać także w innych częściach kraju — lokalnie, w zależności od rodzaju skał i osadów, obecności uskoków i szczelin, przepuszczalności gruntu. Z drugiej strony nawet w rejonie o „wysokim” średnim ryzyku konkretny dom może mieć niskie stężenie, jeśli jest dobrze uszczelniony od gruntu i wentylowany. I odwrotnie: w rejonie o niskim średnim ryzyku pojedynczy budynek może mieć stężenie wyższe od przeciętnego.

Dlatego mapy i wykazy obszarów traktuj jako informację o prawdopodobieństwie, a nie wyrok dla konkretnej działki. Jeśli gmina, w której kupujesz działkę, figuruje na liście obszarów podwyższonego ryzyka albo leży w rejonie sudeckim — potraktuj temat radonu jako obowiązkowy punkt rozmowy z projektantem.

Co jeszcze wpływa na stężenie radonu w domu

• Przepuszczalność gruntu. Żwiry, piaski gruboziarniste i spękane skały przepuszczają powietrze glebowe łatwiej niż gliny i iły.
• Rodzaj posadowienia. Dom z piwnicą ma większą powierzchnię kontaktu z gruntem. Szczelna płyta fundamentowa ogranicza napływ radonu lepiej niż nieszczelna posadzka na gruncie.
• Szczelność przegród. Przejścia rur kanalizacyjnych i wodnych, kabli, szczeliny dylatacyjne — każda nieszczelność to potencjalna droga radonu.
• Wentylacja. Silne podciśnienie w budynku zwiększa zasysanie powietrza z gruntu. Dobrze zrównoważona wentylacja pomaga utrzymywać niskie stężenia.
• Pora roku i pogoda. Zimą, gdy różnica temperatur między wnętrzem a otoczeniem jest największa, stężenia radonu w budynkach są zwykle wyższe.

Pomiar radonu — przed budową i po budowie

Pomiar w gruncie przed budową

W niektórych krajach europejskich przed budową wykonuje się pomiary stężenia radonu w powietrzu glebowym i ocenę przepuszczalności gruntu, a wynik decyduje o wymaganych zabezpieczeniach. W Polsce taki pomiar nie jest standardem przy domach jednorodzinnych, ale można go zlecić wyspecjalizowanemu laboratorium. Ma sens zwłaszcza w rejonach podwyższonego ryzyka i przy planowanej piwnicy.

Pomiar w gruncie daje informację o „potencjale” radonowym działki, ale nie przekłada się wprost na stężenie w przyszłym domu — to zależy od konstrukcji i wykonania budynku. Dobrze sprawdza się jako argument przy wyborze rozwiązań w fundamencie.

Pomiar w istniejącym domu

Jeśli kupujesz działkę z domem albo chcesz sprawdzić dom po budowie, najbardziej miarodajny jest pomiar długoterminowy. Wykorzystuje się detektory pasywne — niewielkie pojemniki, które umieszcza się w pomieszczeniach mieszkalnych na najniższej kondygnacji i pozostawia na kilka miesięcy, a następnie odsyła do laboratorium. Najlepiej, żeby pomiar obejmował sezon grzewczy.

Dostępne są też elektroniczne monitory radonu, które pokazują stężenie na bieżąco. Są wygodne do orientacyjnej oceny i do sprawdzania skuteczności zabezpieczeń, ale krótkie pomiary mogą dać wynik znacznie odbiegający od średniej rocznej, bo stężenie radonu silnie się waha.

Pomiar sąsiednich domów

Przed zakupem działki w rejonie podwyższonego ryzyka możesz zapytać sąsiadów, czy mierzyli radon w swoich domach. Wyniki z kilku domów w okolicy — zwłaszcza zbliżonych konstrukcyjnie — to cenna, choć orientacyjna informacja.

Jak zabezpieczyć nowy dom przed radonem

Dobra wiadomość: skuteczne zabezpieczenie nowego domu przed radonem nie wymaga egzotycznych technologii. Większość rozwiązań to po prostu dobra praktyka budowlana, wykonana starannie. Zakres zależy od poziomu ryzyka.

Podstawa: szczelny kontakt z gruntem

• Ciągła izolacja lub membrana przeciwradonowa pod płytą fundamentową lub posadzką na gruncie, z zakładami sklejonymi lub zgrzanymi, wywinięta na ściany fundamentowe.
• Uszczelnione przejścia instalacyjne — rury kanalizacyjne, wodne, kable i przepusty w płycie należy uszczelnić systemowymi kołnierzami lub masami.
• Ograniczenie szczelin — staranne wykonanie dylatacji i styków płyty ze ścianami.
• Szczelne drzwi do piwnicy i szczelne zamknięcia studzienek technicznych, jeśli budynek jest podpiwniczony.

Przy wyższym ryzyku: wentylacja podposadzkowa

W rejonach podwyższonego ryzyka stosuje się dodatkowo systemy odprowadzania radonu spod budynku. Pod płytą układa się warstwę przepuszczalnego kruszywa z perforowanymi rurami lub wykonuje studzienkę radonową, z której powietrze glebowe jest odprowadzane rurą ponad dach — grawitacyjnie lub za pomocą niewielkiego wentylatora. Taki system warto przewidzieć w projekcie nawet wtedy, gdy nie zamierzasz od razu montować wentylatora: jeśli pomiar po zamieszkaniu wykaże podwyższone stężenie, podłączenie wentylatora jest proste i tanie.

Wentylacja pomieszczeń

Sprawna wentylacja obniża stężenie radonu w pomieszczeniach. Wentylacja mechaniczna nawiewno-wywiewna z odzyskiem ciepła, prawidłowo zrównoważona, pomaga ograniczyć podciśnienie w budynku. Z kolei silna wentylacja wywiewna bez odpowiedniego nawiewu może zwiększać zasysanie powietrza z gruntu. To temat do omówienia z projektantem instalacji.

Radon a wybór działki — czy to powód, żeby zrezygnować?

W zdecydowanej większości przypadków — nie. Radon nie jest cechą działki, która wyklucza budowę, jak strefa zalewowa czy zakaz zabudowy. To czynnik, który należy uwzględnić w projekcie. Nawet w rejonach o wysokim ryzyku da się zbudować dom o niskim stężeniu radonu, jeśli zabezpieczenia zostaną zaprojektowane i wykonane starannie.

Radon może mieć natomiast znaczenie w kilku sytuacjach:

• Kupujesz działkę z istniejącym starym domem w rejonie podwyższonego ryzyka — wtedy warto zmierzyć stężenie przed zakupem lub przynajmniej zarezerwować budżet na ewentualne działania naprawcze.
• Planujesz pomieszczenia mieszkalne w piwnicy lub w suterenie — w rejonie o wyższym ryzyku wymaga to szczególnej staranności.
• Kupujesz w Sudetach lub na ich przedgórzu — tu pomiar i zabezpieczenia warto potraktować jako standard.

Radon to też dobry przykład na to, że działkę trzeba oceniać nie tylko pod kątem przepisów planistycznych, ale także warunków naturalnych: gruntu, wody, ukształtowania terenu. Szerzej piszemy o tym w artykule działka pod budowę domu — co sprawdzić, a o badaniach gruntu — w tekście o badaniach geotechnicznych.

Radon a inne źródła promieniowania wokół działki

Kupujący czasem mylą radon z innymi źródłami promieniowania lub zanieczyszczeń. Warto je rozróżnić:

• Materiały budowlane — niektóre materiały mogą zawierać naturalne pierwiastki promieniotwórcze. Materiały dopuszczone do obrotu podlegają kontroli, a ich wpływ na stężenie radonu w domu jest zwykle mniejszy niż wpływ gruntu.
• Hałdy i tereny poprzemysłowe — dawne tereny wydobywcze mogą wiązać się z innymi ryzykami, m.in. zanieczyszczeniem gruntu. Opisujemy je w artykułach o terenach górniczych i rejestrze terenów zanieczyszczonych.
• Pole elektromagnetyczne od linii energetycznych i masztów to zupełnie inne zjawisko, niezwiązane z radonem — piszemy o nim w artykule o linii wysokiego napięcia nad działką.

Działka z istniejącym domem — radon przy negocjacjach

Jeśli kupujesz działkę zabudowaną starszym domem w rejonie podwyższonego ryzyka, radon warto potraktować podobnie jak stan dachu czy instalacji. Długoterminowy pomiar przed zakupem zwykle nie jest możliwy, bo trwa miesiącami, ale można poprosić sprzedającego o wyniki wcześniejszych pomiarów, jeśli je wykonywał. Krótki pomiar monitorem elektronicznym da przynajmniej orientację, choć jego wynik trzeba traktować ostrożnie.

Przy braku danych rozsądnie jest założyć w budżecie rezerwę na ewentualne działania naprawcze po zamieszkaniu: uszczelnienie posadzki i przejść instalacyjnych, poprawę wentylacji, a w razie potrzeby wykonanie systemu odprowadzania radonu spod posadzki. W starych domach z nieszczelną posadzką na gruncie i piwnicą o klepisku lub popękanej wylewce ryzyko wyższego stężenia jest większe niż w nowym budynku na szczelnej płycie.

Najczęstsze mity o radonie

„Radon to problem tylko kopalń i gór”

Najwyższe stężenia rzeczywiście występują w rejonach o określonej geologii, ale radon powstaje w gruncie praktycznie wszędzie. O stężeniu w konkretnym domu decyduje nie tylko region, ale też przepuszczalność gruntu pod budynkiem, szczelność fundamentu i sposób wentylacji.

„Nowy, energooszczędny dom jest bezpieczny”

Szczelna obudowa budynku ogranicza straty ciepła, ale sama w sobie nie chroni przed radonem napływającym od spodu. Jeśli kontakt z gruntem nie jest szczelny, a wentylacja wytwarza podciśnienie, w dobrze ocieplonym domu radon może się gromadzić tak samo jak w starym. Kluczowa jest szczelność od strony gruntu i zrównoważona wentylacja.

„Wystarczy otwierać okna”

Wietrzenie obniża stężenie radonu na krótko, ale nie usuwa przyczyny. Zimą, gdy okna są zamknięte przez większość doby, stężenie wraca do wyższych wartości. Trwałym rozwiązaniem jest ograniczenie napływu radonu z gruntu.

„Sąsiad zmierzył i ma niski wynik, więc u mnie też będzie niski”

Wynik sąsiada to cenna wskazówka, ale nie gwarancja. Nawet dwa domy na sąsiednich działkach mogą mieć wyraźnie różne stężenia — z powodu innego posadowienia, innej jakości wykonania izolacji czy lokalnych różnic w gruncie. Jedynym pewnym sposobem jest pomiar we własnym domu.

Pytania do projektanta i wykonawcy

• Czy gmina, w której leży działka, jest na liście obszarów podwyższonego ryzyka radonowego?
• Jaki rodzaj posadowienia przewiduje projekt i jak zapewniona jest szczelność kontaktu z gruntem?
• Czy projekt przewiduje membranę przeciwradonową lub izolację o odpowiednich parametrach?
• Jak zostaną uszczelnione przejścia instalacyjne przez płytę lub posadzkę?
• Czy warto przewidzieć instalację odprowadzającą radon spod płyty z możliwością późniejszego podłączenia wentylatora?
• Jak zaprojektowana wentylacja wpłynie na ciśnienie w budynku?

Checklist — radon a działka i budowa domu

1. Sprawdź na stronach Państwowej Agencji Atomistyki, czy gmina leży na obszarze podwyższonego ryzyka.
2. Zapytaj sąsiadów, czy mierzyli radon w swoich domach.
3. W rejonach wyższego ryzyka rozważ pomiar radonu w gruncie przed zaprojektowaniem fundamentów.
4. Omów z projektantem szczelność kontaktu z gruntem i membranę przeciwradonową.
5. Rozważ przygotowanie instalacji odprowadzającej radon spod płyty.
6. Pilnuj na budowie starannego wykonania izolacji i uszczelnienia przejść.
7. Po zamieszkaniu wykonaj długoterminowy pomiar obejmujący sezon grzewczy.

Najczęstsze pytania

Jaki jest dopuszczalny poziom radonu w domu w Polsce?

Ustawa Prawo atomowe określa poziom referencyjny średniorocznego stężenia radonu w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi na 300 Bq/m³. Poziom referencyjny nie jest granicą bezpieczeństwa, poniżej której ryzyko znika, lecz wartością, powyżej której należy dążyć do obniżenia stężenia.

Czy przed budową domu trzeba zmierzyć radon na działce?

Obecnie w Polsce nie ma ogólnego obowiązku pomiaru radonu na działce przed budową domu jednorodzinnego. Pomiar lub przynajmniej sprawdzenie, czy gmina leży na obszarze podwyższonego ryzyka, jest jednak rozsądnym krokiem, bo zabezpieczenia w fundamencie są znacznie tańsze na etapie budowy niż po jej zakończeniu.

Gdzie w Polsce jest najwięcej radonu?

Najwyższe stężenia radonu w Polsce notuje się tradycyjnie w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim, gdzie występują skały krystaliczne bogatsze w uran. Podwyższone wartości zdarzają się także w innych regionach, w zależności od lokalnej budowy geologicznej. Aktualne informacje o obszarach podwyższonego ryzyka publikuje Państwowa Agencja Atomistyki.

Jak zmierzyć radon w domu?

Najbardziej miarodajny jest pomiar długoterminowy detektorami pasywnymi umieszczonymi w pomieszczeniach mieszkalnych na najniższej kondygnacji przez kilka miesięcy, najlepiej obejmujący sezon grzewczy. Krótkie pomiary elektronicznymi monitorami pomagają w orientacji, ale stężenie radonu silnie się zmienia w czasie.

Jak zabezpieczyć nowy dom przed radonem?

Najważniejsze jest uszczelnienie kontaktu budynku z gruntem: ciągła, szczelna izolacja lub membrana pod płytą lub posadzką, uszczelnione przejścia instalacyjne, a w strefach większego ryzyka także wentylacja podposadzkowa lub studzienka radonowa oraz sprawna wentylacja pomieszczeń. Rozwiązania dobiera projektant.

Czy piwnica zwiększa ryzyko radonu?

Pomieszczenia poniżej poziomu terenu mają większą powierzchnię kontaktu z gruntem i zwykle wyższe stężenia radonu. Nie oznacza to, że piwnicy nie można budować, ale w rejonach podwyższonego ryzyka jej szczelność i wentylacja wymagają szczególnej uwagi.