Czyste Powietrze 2026 — jak rozpoznać oszusta (komunikat NFOŚiGW)

Program Czyste Powietrze ruszył w 2018 r. jako odpowiedź na fatalną jakość powietrza w Polsce i pierwsze postępowania Komisji Europejskiej wobec naszego kraju. Ósmy rok funkcjonowania okazał się także ósmym rokiem przeciągających się problemów z nieuczciwymi wykonawcami. NFOŚiGW przyznaje wprost: skala oszustw wymyka się spod kontroli.

Według ujawnionych w 2026 r. danych nawet 13 tysięcy gospodarstw domowych mogło paść ofiarą wyłudzeń. Wojewódzkie fundusze złożyły 103 zawiadomienia do prokuratury i policji, z czego 47 — najwięcej w kraju — w województwie kujawsko-pomorskim. Same kontrole NFOŚiGW w pierwszym półroczu 2024 r. objęły 4 656 inwestycji, a nieprawidłowości stwierdzono w 12% przypadków.

Skala finansowa jest jeszcze bardziej dramatyczna. Z dokumentów Funduszu wynika, że podejrzenie nieprawidłowości dotyczy 6 tysięcy wniosków o łącznej wartości około 600 milionów złotych. To pieniądze publiczne — z opłat środowiskowych, sprzedaży uprawnień CO₂ i Funduszu Modernizacyjnego — które miały finansować wymianę pieców i ocieplenie domów, a faktycznie zniknęły z kont nieuczciwych firm.

W tym artykule rozkładamy fakty z komunikatu z 6 maja 2026 r. na czynniki pierwsze: jak działa schemat oszustwa, jak go rozpoznać, jakie zabezpieczenia wprowadził NFOŚiGW po 31 marca 2025 r., i — co najważniejsze — co zrobić, jeśli zaliczka już przepadła.

Komunikat NFOŚiGW z 6 maja 2026 r. — co dokładnie ogłoszono

Komunikat o tytule „Czyste Powietrze – czyste zasady. Uwaga na dezinformację" opublikowano 6 maja 2026 r. na oficjalnej stronie programu — czystepowietrze.gov.pl. To nie pierwszy taki alert, ale tym razem ton jest znacznie ostrzejszy. NFOŚiGW formułuje cztery jednoznaczne zasady, które każdy potencjalny beneficjent powinien znać na pamięć.

Cztery fakty, które według NFOŚiGW nigdy nie mają miejsca

Komunikat wymienia też cztery konkretne mechanizmy, których używają oszuści: akwizytorów domokrążnych, presję czasową („oferta tylko dziś"), nielegalne kopiowanie logo programu oraz oferty „gwarantowanego dofinansowania" w zamian za płatność z góry. To te same wzorce, które przewijają się w kilku ostatnich latach — różnica jest taka, że obecnie skala stała się masowa.

Gdzie zgłaszać — oficjalny kanał Funduszu

NFOŚiGW poprosił o kierowanie sygnałów na adres [email protected]. To wewnętrzny kanał, który nie zastępuje zawiadomienia do prokuratury, ale pozwala Funduszowi szybciej łączyć zgłoszenia przeciwko tej samej firmie i blokować dalsze wypłaty zaliczek. Komunikat wskazał także trzy inne kanały: policję, prokuraturę i Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK).

Schemat oszustwa — jak działają nieuczciwi wykonawcy

Mechanizm wyłudzenia jest powtarzalny i — niestety — działa na ludziach, którzy najmniej mogą sobie pozwolić na stratę. Z analizy materiałów murator.pl oraz dokumentów NFOŚiGW wynika, że schemat działa w sześciu krokach.

1. Krok 1 — wytypowanie ofiaryOszuści celują w osoby z najniższym dochodem, którym przysługuje najwyższy poziom dofinansowania (do 135 000 zł). Często są to seniorzy i mieszkańcy mniejszych miejscowości. Listy adresowe pochodzą z różnych źródeł: ofert z giełd reklamowych, książek telefonicznych, niekiedy nawet z wycieków danych z firm energetycznych.
2. Krok 2 — pierwszy kontaktAkwizytor puka do drzwi, dzwoni po numerze stacjonarnym lub wysyła SMS z prośbą o oddzwonienie. Przedstawia się jako „przedstawiciel programu rządowego" i mówi, że „przyjeżdża z informacją o nowej dotacji, którą mieszkaniec może otrzymać". Wizyta jest umawiana jako bezpłatna konsultacja.
3. Krok 3 — wymuszenie pełnomocnictwaPodczas wizyty akwizytor pokazuje wzór wniosku, tłumaczy, że „to skomplikowane formularze" i proponuje, że jego firma „załatwi wszystko" w zamian za podpisanie pełnomocnictwa oraz umowy na wykonanie inwestycji. Ofiara często nie czyta umowy, bo „pan przedstawiciel" zapewnia, że to standardowa procedura. Pełnomocnictwo daje firmie prawo do złożenia wniosku w imieniu beneficjenta.
4. Krok 4 — wniosek o zaliczkęFirma składa wniosek o dotację z poziomem dofinansowania 70% lub 100% (zależnie od deklarowanego dochodu), a następnie — używając pełnomocnictwa — występuje o zaliczkę w wysokości 50% dotacji. Przy maksymalnej dotacji 136 200 zł (limit z 2024 r.) to nawet 68 100 zł trafiające na konto firmy.
5. Krok 5 — zniknięcie lub pozorowane pracePo otrzymaniu zaliczki firma znika z pieniędzmi albo wykonuje fragment prac w sposób niezgodny z umową (np. instaluje niskiej jakości kocioł zamiast deklarowanej pompy ciepła). Beneficjent nie ma pojęcia, że doszło do nadużycia, dopóki WFOŚiGW nie zauważy, że inwestycja nie została zakończona w terminie.
6. Krok 6 — żądanie zwrotu od ofiaryTo najbardziej okrutny element schematu. WFOŚiGW formalnie ma umowę z beneficjentem, nie z firmą. Jeśli inwestycja nie została zakończona, Fundusz żąda zwrotu zaliczki — od beneficjenta, nie od firmy, która faktycznie ją otrzymała. Osoby często niskodochodowe stają przed wyborem: spłacać kilkadziesiąt tysięcy złotych albo zostać wpisanym do rejestru dłużników.

8 sygnałów ostrzegawczych — czerwone flagi do zapamiętania

Komunikat NFOŚiGW z 6 maja 2026 r., uzupełniony wcześniejszymi ostrzeżeniami z lat 2023-2025, pozwala wyodrębnić osiem powtarzalnych sygnałów, które powinny budzić podejrzliwość. Jeden sygnał to jeszcze nie dowód oszustwa — ale dwa lub trzy naraz to powód do natychmiastowego przerwania rozmowy i kontaktu z infolinią WFOŚiGW.

1. Niezapowiedziana wizyta lub telefon. NFOŚiGW i WFOŚiGW nie chodzą po domach. Każdy, kto „przyszedł z programu", kłamie.
2. Twierdzenie o „uprzywilejowanym partnerstwie" z Funduszem. Takie partnerstwa nie istnieją. Fundusz wprost zaprzecza ich istnieniu w komunikacie z 6 maja 2026 r.
3. Logo programu na ulotce, wizytówce lub w prezentacji. Programu „Czyste Powietrze" nie wolno używać prywatnym firmom. Każde użycie graficznego znaku przez wykonawcę to wykroczenie z ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (art. 13).
4. Presja czasowa. „Tylko dziś", „limit się kończy", „decyzja musi być natychmiast" — to klasyczne techniki manipulacji. Program Czyste Powietrze działa w trybie ciągłym, nie ma limitów dziennych.
5. Prośba o pełnomocnictwo przed zapoznaniem się z umową. Pełnomocnictwo to potężne narzędzie — pozwala firmie składać wnioski w Twoim imieniu i wypłacać Twoje pieniądze. Nigdy nie podpisuj go „od razu", zawsze przeczytaj w domu, lepiej skonsultuj z rodziną lub prawnikiem.
6. Cena materiałów znacząco wyższa niż w sklepie budowlanym. Kosztorys wykonawcy z ceną pompy ciepła 60 000 zł, gdy w sklepie ten sam model kosztuje 35 000 zł, to nie marża, to oszustwo. Porównaj ceny w trzech-czterech źródłach przed podpisaniem.
7. Brak adresu siedziby zgodnego z CEIDG/KRS. Sprawdź firmę w CEIDG lub KRS. Adres na umowie musi się zgadzać z adresem zarejestrowanym. Brak strony www, niespójne dane rejestrowe, „skrytka pocztowa" zamiast adresu fizycznego — wszystko to czerwone flagi.
8. Oferta „za darmo" lub „gwarantowane dofinansowanie". Nikt nie wykonuje termomodernizacji za darmo. Sformułowanie „dla Pani/Pana to nic nie kosztuje" oznacza, że wykonawca planuje pobrać całą zaliczkę i znikać — lub że marża jest tak duża, że dotacja pokryje wszystko, ale jakość prac będzie odpowiednio niska.

Zabezpieczenia wprowadzone po 31 marca 2025 r.

NFOŚiGW od marca 2025 r. wdrożył pakiet zmian, które miały utrudnić życie oszustom. Część z nich faktycznie działa — schemat „zaliczka na konto firmy" jest teraz znacznie trudniejszy. Inne — jak weryfikacja własności budynku — bywają obchodzone w praktyce.

Cztery główne zmiany w naborze otwartym od 31 marca 2025 r.

Zaliczki na konta beneficjentów to najważniejsza zmiana. Wcześniej WFOŚiGW przelewał 50% dotacji bezpośrednio firmie wskazanej w umowie wykonawczej. Po 31 marca 2025 r. — wyłącznie na konto wnioskodawcy. Beneficjent następnie wypłaca firmie zaliczkę w sposób, który sam wybiera. To z jednej strony bezpieczniejsze, z drugiej — wymaga od beneficjenta większej świadomości („dlaczego mam wypłacić 50% przed startem prac?").

Limity kosztów to z kolei tabela publikowana na stronie programu. Dla pompy ciepła powietrznej maksymalna dotacja wynosi 19 400 zł, dla gruntowej — 28 100 zł, dla rekuperacji — 5 000 zł. Wykonawca, który deklaruje koszt powyżej tych limitów, nie otrzyma dotacji w pełnej wysokości — różnicę musi pokryć beneficjent z własnych środków.

Co zrobić, jeśli już padłeś ofiarą — krok po kroku

NFOŚiGW przygotował dedykowany poradnik dla poszkodowanych, ale w praktyce wymaga on uzupełnienia o aktualne dane kontaktowe i wskazówki praktyczne z 2026 r. Poniżej skrócony algorytm postępowania.

1. Krok 1 — zbierz dokumentyWykonaj kopie wszystkich umów, faktur, korespondencji email, SMS-ów, paragonów i wyciągów bankowych dokumentujących wpłaty. Zrób zrzuty ekranów ze strony internetowej firmy (jeśli jeszcze istnieje). Ważne: nie usuwaj nic — nawet jeśli pojawi się pokusa „zerwania umowy" przez wykonawcę i obietnica „odzyskania pieniędzy" w zamian za rezygnację z roszczeń. To kolejny element schematu.
2. Krok 2 — złóż zawiadomienie o przestępstwieIdź na komisariat policji właściwy dla Twojego miejsca zamieszkania albo wyślij pisemne zawiadomienie do prokuratury rejonowej. Podstawa prawna: art. 286 § 1 Kodeksu karnego (oszustwo, do 8 lat więzienia), ewentualnie art. 297 KK (oszustwo kredytowe — gdy wniosek zawierał poświadczenie nieprawdy). Zawiadomienie jest bezpłatne i nie wymaga adwokata.
3. Krok 3 — powiadom NFOŚiGW i WFOŚiGWWyślij maila na [email protected] z opisem sprawy, numerem wniosku, danymi firmy i kopią zawiadomienia do prokuratury. Skontaktuj się też z infolinią Twojego wojewódzkiego funduszu (numery na czystepowietrze.gov.pl) — to ważne, bo to WFOŚiGW jest stroną umowy i może zawiesić procedurę żądania zwrotu zaliczki.
4. Krok 4 — zgłoś do UOKiKJeśli firma stosowała nieuczciwe praktyki rynkowe (presja, kłamliwa reklama, niedozwolone klauzule w umowie), złóż zawiadomienie przez formularz na uokik.gov.pl. UOKiK może wszcząć postępowanie przeciwko firmie z urzędu i nałożyć karę finansową — to działa szczególnie skutecznie, gdy zgłoszeń jest dużo.
5. Krok 5 — rozważ pozew cywilnyNiezależnie od postępowania karnego możesz wystąpić z pozwem o zwrot zaliczki i naprawienie szkody. Sąd rejonowy właściwy dla siedziby pozwanego. Opłata sądowa: 5% wartości przedmiotu sporu, ale od 1500 zł roszczeń dochodzi się w postępowaniu uproszczonym (opłata stała 30-300 zł). Jeśli niski dochód uniemożliwia pokrycie kosztów — można wnieść o zwolnienie z opłat sądowych.
6. Krok 6 — czekaj na nowelizację ustawyMinisterstwo Klimatu i Środowiska zapowiedziało projekt ustawy umożliwiający wstrzymanie ściągania zaliczek od osób, które zgłosiły oszustwo organom ścigania. Termin: II półrocze 2026 r. Jeśli WFOŚiGW żąda zwrotu — zażądaj wstrzymania procedury na podstawie złożonego zawiadomienia (do czasu wejścia ustawy w życie żaden organ nie ma obowiązku tego zrobić, ale część funduszy już teraz wstrzymuje egzekucję na wniosek).

Jak zweryfikować wykonawcę — checklist na 10 minut

Najlepszą obroną jest prewencja. Zanim podpiszesz cokolwiek z firmą wykonawczą, poświęć 10 minut na pięć podstawowych kroków weryfikacji. Większość oszustów odpada już po pierwszym sprawdzeniu — bo nie są to wcale „zorganizowane grupy przestępcze", tylko jednoosobowe firmy bez tradycji i bez majątku, który można by zająć w razie sporu.

Pięć kroków weryfikacji wykonawcy

1. CEIDG/KRS — sprawdź wpis na aplikacja.ceidg.gov.pl dla jednoosobowej działalności gospodarczej lub wyszukiwarka-krs.ms.gov.pl dla spółek. Sprawdź datę rozpoczęcia działalności (firma istniejąca <12 miesięcy = ryzyko), kody PKD (czy faktycznie mają wpisaną działalność budowlaną), adres siedziby (czy zgadza się z umową).
2. Biała lista VAT — sprawdź na podatki.gov.pl czy firma jest czynnym podatnikiem VAT. Jeśli wykonawca chce wystawić Ci fakturę VAT, ale nie ma statusu „czynny" — to oszustwo podatkowe i sygnał, że może nie być w stanie się z Tobą rozliczyć.
3. Google Maps i opinie — wyszukaj firmę po nazwie w Google Maps. Sprawdź liczbę opinii (mniej niż 5 = mała wiarygodność), datę najnowszej i najstarszej (nagłe pojawienie się 20 opinii w jednym tygodniu = zakupione), treść (ogólnikowe „polecam!" bez szczegółów = podejrzane).
4. Forum branżowe — wyszukaj nazwę firmy na forum.muratordom.pl i forum.dom.pl. Negatywne opinie poszkodowanych zwykle trafiają tam wcześniej niż do Google. Jeśli widzisz wątki „uważajcie na X", „X zniknął z zaliczką" — koniec rozmowy.
5. Referencje z imienia i nazwiska — zażądaj listy 3 ostatnich realizacji z imieniem, nazwiskiem i numerem telefonu klientów. Zadzwoń przynajmniej do dwóch. Jeśli firma odmawia podania referencji albo „klienci nie odbierają" — uciekaj.

Cała procedura zajmuje 10-15 minut i jest znacznie tańsza niż utrata 50 000 zł zaliczki. W Gruntownie podchodzimy do tego analogicznie przy weryfikacji działek — sprawdzamy nie jedną, a kilkanaście baz danych równolegle, bo jeden negatywny sygnał z jednego źródła to często fałszywy alarm, ale trzy sygnały z trzech niezależnych baz oznaczają realny problem.

Planowana ustawa — pomoc dla oszukanych w II półroczu 2026 r.

Skala problemu zmusiła Ministerstwo Klimatu i Środowiska do działań legislacyjnych. W komunikatach prasowych z kwietnia i maja 2026 r. resort zapowiedział przygotowanie projektu ustawy, który ma wprowadzić dwie kluczowe zmiany.

Pierwsza zmiana — wstrzymanie ściągania zwrotu zaliczek od osób, które złożyły zawiadomienie do prokuratury o oszustwie ze strony wykonawcy. Mechanizm ma działać następująco: beneficjent przedstawia WFOŚiGW kopię zawiadomienia, Fundusz zawiesza postępowanie egzekucyjne na czas trwania postępowania karnego, a jeśli sąd skaże wykonawcę za oszustwo — Fundusz definitywnie odstępuje od żądania zwrotu (lub przejmuje roszczenie i sam dochodzi go od skazanego).

Druga zmiana — fundusz gwarancyjny finansowany ze środków NFOŚiGW i opłat za certyfikację wykonawców. Każdy wykonawca, który chce uczestniczyć w programie, musiałby wpłacić wadium do funduszu (proponowane kwoty: 5 000-20 000 zł zależnie od skali działalności). Z tego funduszu wypłacane byłyby zwroty dla beneficjentów oszukanych przez certyfikowanych wykonawców.

Projekt nie ma jeszcze numeru druku sejmowego — jest na etapie konsultacji wewnątrzresortowych. Realistyczny termin wejścia w życie to przełom 2026/2027 r. Do tego czasu beneficjenci nadal są w trudnej sytuacji prawnej: formalnie odpowiadają za zwrot zaliczki, mimo że pieniędzy nigdy nie zobaczyli.

FAQ — najczęściej zadawane pytania