Tekst przygotowany z pomocą sztucznej inteligencji (AI) na podstawie przepisów i źródeł wskazanych w artykule. Więcej
Większość poradników o dokumentach do działki pisze dla kupującego. Tymczasem to sprzedający przynosi do notariusza podstawę całej transakcji: tytuł własności, dane z ewidencji, informację o planie miejscowym i odpowiedź na pytanie, czy komuś przysługuje prawo pierwokupu. Jeśli czegoś brakuje, akt się przesuwa, a kupujący zaczyna się zastanawiać, co jeszcze jest nie tak. Poniżej lista dokumentów z podstawą prawną, kosztami tam, gdzie wynikają wprost z przepisów, i jedną zmianą z 2025 roku, która dla wielu sprzedających oznacza jedną wizytę w urzędzie skarbowym mniej.
Formalnie wiele z tych dokumentów może zamówić notariusz albo kupujący. Praktyka wygląda jednak tak, że kancelaria prosi sprzedającego o komplet kilka dni przed terminem aktu, a część zaświadczeń gminy i starostwa wydaje się w ciągu kilku dni roboczych. Jeżeli zaczniesz je zbierać dopiero po podpisaniu umowy przedwstępnej, ryzykujesz przesunięcie terminu.
Drugi powód jest handlowy. Kupujący działkę pod dom zadaje dziś trzy pytania: co wolno tu zbudować, czy granice są pewne i czy nikt nie ma prawa pierwszeństwa. Sprzedający, który odpowiada na nie dokumentem, a nie zapewnieniem, negocjuje z silniejszej pozycji. Kupujący nie ma wtedy argumentu „nie wiadomo, co wyjdzie u notariusza”, którym zwykle uzasadnia się obniżkę ceny.
Trzeci powód: dokumenty pokazują problemy, o których sprzedający często nie wie. Rozbieżność powierzchni między księgą wieczystą a ewidencją, użytek leśny na części działki albo uchwała rewitalizacyjna obejmująca okolicę wychodzą na jaw właśnie przy zamawianiu wypisów. Lepiej, żeby wyszły tydzień przed ogłoszeniem niż dzień przed aktem.
Notariusz musi ustalić, że sprzedający jest właścicielem i może działką rozporządzać. Podstawą jest księga wieczysta, którą kancelaria sprawdza w systemie elektronicznym, oraz dokument, na podstawie którego nabyłeś działkę. Przygotuj:
Najczęstszy problem z tytułem prawnym to działka odziedziczona, dla której nikt nie przeprowadził postępowania spadkowego, albo działka, przy której w księdze wieczystej nadal widnieje zmarły rodzic. Zanim wystawisz taką działkę na sprzedaż, potrzebujesz postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia, a w praktyce także wpisu spadkobierców w księdze. Szczegóły opisujemy w tekście o działce w spadku.
Art. 21 ust. 1 ustawy — Prawo geodezyjne i kartograficzne (t.j. Dz.U. 2026 poz. 1389) stanowi, że dane z ewidencji gruntów i budynków są podstawą m.in. oznaczania nieruchomości w księgach wieczystych i wymiaru podatków. Dlatego notariusz opisuje działkę w akcie według ewidencji: numer działki, obręb, powierzchnia, rodzaj użytków i klasy gleby. Informacje z ewidencji są jawne (art. 24 ust. 2).
Wypis z rejestru gruntów i wyrys z mapy ewidencyjnej wydaje starosta (wydział geodezji) albo prezydent miasta na prawach powiatu. Stawki opłat są ustawowe — zawiera je tabela nr 11 załącznika do ustawy. W zależności od wariantu (dokument elektroniczny lub drukowany, z danymi osobowymi lub bez, sam wypis lub wypis z wyrysem) wynoszą od 24 zł do 150 zł za jednostkę rejestrową. Notariusze przyjmują zwykle dokumenty nie starsze niż kilka miesięcy, a niektóre kancelarie same pobierają dane, więc zapytaj, czego oczekuje Twoja kancelaria, zanim zapłacisz.
Granice i numery działek możesz wcześniej obejrzeć bezpłatnie w Geoportalu GUGiK. To nie zastępuje wypisu, ale pozwala wyłapać oczywiste rozbieżności, zanim pojedziesz do starostwa.
Dla kupującego działkę pod dom to najważniejszy dokument w całym pakiecie. Art. 30 ust. 1 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (t.j. Dz.U. 2026 poz. 538) mówi, że każdy ma prawo wglądu do planu ogólnego lub planu miejscowego oraz otrzymania z nich wypisów i wyrysów. Wniosek składa się w urzędzie gminy.
Opłata skarbowa za wypis wynosi 30 zł do 5 stron i 50 zł powyżej, a za wyrys 20 zł za każdą stronę formatu A4, łącznie nie więcej niż 200 zł. Te same stawki dotyczą planu ogólnego gminy. Rozpisujemy je we wpisie o opłacie skarbowej przy działce i budowie domu.
Jeśli dla działki nie ma planu miejscowego, gmina wyda zaświadczenie o jego braku. W 2026 roku warto dołączyć też informację z planu ogólnego gminy, o ile gmina go uchwaliła: od niego zależy, czy na działce bez planu miejscowego da się uzyskać warunki zabudowy. Jeżeli masz ważną decyzję o warunkach zabudowy lub pozwolenie na budowę, dołącz kopie. Dla kupującego to konkretna wartość, a nie obietnica.
Wiele kancelarii prosi o zaświadczenie z gminy, że działka nie leży na obszarze rewitalizacji ani w Specjalnej Strefie Rewitalizacji, a także o przeznaczeniu terenu w planie. Chodzi o ustalenie, czy gminie przysługuje prawo pierwokupu na podstawie art. 109 ust. 1 pkt 3, 4a lub 4b ustawy o gospodarce nieruchomościami. Treść i nazwa tego dokumentu różnią się między gminami, więc zapytaj w urzędzie o „zaświadczenie do aktu notarialnego sprzedaży” i podaj numer działki oraz obręb.
Kupujący i tak sprawdzi przeznaczenie terenu, strefę planu ogólnego, uzbrojenie i zagrożenia w okolicy. Możesz zrobić to przed nim i dołączyć raport do ogłoszenia. Gruntownie zbiera dane z rejestrów publicznych dla wskazanej działki w kilkadziesiąt sekund.
Sprawdź swoją działkęJeżeli komuś przysługuje ustawowe prawo pierwokupu, sprzedaż odbywa się w dwóch krokach: najpierw umowa warunkowa, potem, po upływie terminu na wykonanie pierwokupu, umowa przenosząca własność. Dla sprzedającego oznacza to dłuższą transakcję i dwie wizyty u notariusza. Mechanikę dwóch aktów opisujemy w tekście o umowie warunkowej sprzedaży działki. Tu skupiamy się na tym, kiedy ten scenariusz w ogóle Ciebie dotyczy.
Według art. 109 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. 2026 poz. 399) gminie przysługuje prawo pierwokupu przy sprzedaży:
| Przypadek | Przepis | Kiedy sprawdzić |
|---|---|---|
| Niezabudowana działka kupiona wcześniej od Skarbu Państwa albo samorządu | art. 109 ust. 1 pkt 1 | Gdy w akcie nabycia sprzedawcą była gmina, powiat, województwo lub Skarb Państwa |
| Prawo użytkowania wieczystego niezabudowanego gruntu | art. 109 ust. 1 pkt 2 | Gdy w dziale II księgi jesteś użytkownikiem wieczystym, a nie właścicielem |
| Działka przeznaczona w planie miejscowym na cele publiczne albo objęta decyzją lokalizacyjną celu publicznego | art. 109 ust. 1 pkt 3 | Wypis z planu, np. teren drogi publicznej lub usług publicznych |
| Działka wpisana do rejestru zabytków | art. 109 ust. 1 pkt 4 | Wpis w księdze wieczystej lub informacja konserwatora |
| Działka na obszarze rewitalizacji, jeśli przewiduje to uchwała gminy | art. 109 ust. 1 pkt 4a | Zaświadczenie gminy |
| Działka w Specjalnej Strefie Rewitalizacji | art. 109 ust. 1 pkt 4b | Zaświadczenie gminy |
Ważne wyłączenia: przypadków z pkt 1 i 2 nie stosuje się do nieruchomości przeznaczonych w planach miejscowych na cele rolne i leśne, a gdy planu brak — do nieruchomości wykorzystywanych na takie cele (art. 109 ust. 2). Przy pkt 3 i 4 pierwokup nie przysługuje, jeśli nie został ujawniony w księdze wieczystej (art. 109 ust. 3 pkt 5). Pierwokup gminy nie przysługuje też przy sprzedaży na rzecz osób bliskich sprzedawcy (art. 109 ust. 3 pkt 1).
Gmina ma miesiąc od otrzymania zawiadomienia o treści umowy, które wysyła notariusz (art. 110 ust. 2 i 3). Jeśli z pierwokupu skorzysta, kupuje po cenie ustalonej w umowie (art. 111).
Art. 37a ust. 1 ustawy o lasach (t.j. Dz.U. 2026 poz. 663) daje Skarbowi Państwa, reprezentowanemu przez Lasy Państwowe, prawo pierwokupu gruntu, który:
Okoliczności z pkt 3 można wykazać oświadczeniem sprzedającego złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej (art. 37a ust. 1a). Pierwokup nie przysługuje m.in., gdy nabywcą jest małżonek, krewny lub powinowaty w linii prostej, krewny lub powinowaty w linii bocznej do trzeciego stopnia albo jednostka samorządu, a także przy dziedziczeniu (art. 37a ust. 4). Termin na wykonanie prawa wynosi miesiąc od otrzymania przez nadleśniczego zawiadomienia (art. 37c). Gdy pierwokup przysługuje kilku podmiotom, pierwszeństwo mają Lasy Państwowe (art. 37a ust. 5). Więcej piszemy we wpisie o pierwokupie Lasów Państwowych.
Art. 19 ust. 6 ustawy o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. 2026 poz. 478) stanowi, że jeśli przedmiotem aktu notarialnego ma być zbycie rzeczy nabytych tytułem objętym tą ustawą (spadek, darowizna, zasiedzenie itd.), notariusz może go sporządzić tylko za uprzednią pisemną zgodą naczelnika urzędu skarbowego albo po przedstawieniu zaświadczenia, że nabycie jest zwolnione od podatku, podatek został zapłacony albo zobowiązanie wygasło wskutek przedawnienia.
Przez lata oznaczało to, że prawie każdy sprzedający działkę otrzymaną od rodziców musiał jechać do urzędu skarbowego po zaświadczenie (zwykle SD-Z). Ustawa deregulacyjna z 21 maja 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 769) dodała do art. 19 ust. 7, który obowiązuje od 13 lipca 2025 r., a jego obecne brzmienie nadała ustawa z 25 lipca 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1064). Zgodnie z nim wymogu z ust. 6 nie stosuje się, gdy nabycie nastąpiło na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego lub było zwolnione od podatku na podstawie art. 4a. Według przepisu przejściowego (art. 33 ustawy deregulacyjnej) zwolnienie dotyczącego umów notarialnych stosuje się do rzeczy nabytych aktem notarialnym zawartym po 31 grudnia 2006 r.
| Jak nabyłeś działkę | Czy potrzebne zaświadczenie z US? |
|---|---|
| Kupno (umowa sprzedaży) | Nie — ustawa o podatku od spadków i darowizn nie obejmuje kupna |
| Darowizna w formie aktu notarialnego zawartego po 31.12.2006 | Co do zasady nie (art. 19 ust. 7 w zw. z art. 33 ustawy deregulacyjnej) |
| Darowizna aktem notarialnym sprzed 2007 r. | Tak — przepis przejściowy nie obejmuje tych umów |
| Spadek od najbliższej rodziny, zwolniony na podstawie art. 4a | Ustawowo nie, ale notariusz musi ustalić, że zwolnienie przysługiwało. Zapytaj kancelarię, jakiego dowodu oczekuje |
| Spadek opodatkowany (np. od dalszej rodziny) | Tak — zaświadczenie o zapłacie, zwolnieniu lub przedawnieniu albo zgoda naczelnika US |
Przy spadku warto pamiętać, że zwolnienie z art. 4a dla najbliższej rodziny (małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha) wymaga zgłoszenia nabycia naczelnikowi urzędu skarbowego w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia o nabyciu spadku (art. 4a ust. 1 pkt 1). Jeśli zgłoszenia nie było, zwolnienie może nie przysługiwać, a wtedy pojawia się podatek i zaświadczenie staje się konieczne. Formularze i wyjaśnienia urzędowe znajdziesz w serwisie podatki.gov.pl.
Niezależnie od zaświadczenia, które dotyczy podatku od spadków i darowizn, pamiętaj o podatku dochodowym. Sprzedaż przed upływem pięciu lat od końca roku nabycia oznacza 19% od dochodu i deklarację PIT-39. Opisujemy to w tekście o PIT ze sprzedaży działki. Przy kilku działkach wydzielonych i sprzedawanych w krótkim czasie sprawdź też ryzyko VAT.
Jeśli działka jest nieruchomością rolną w rozumieniu ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, notariusz sprawdzi, czy kupujący może ją nabyć i czy nie przysługuje pierwokup dzierżawcy lub prawo nabycia KOWR. Po stronie sprzedającego potrzebne będą oświadczenia, m.in. o dzierżawie, oraz wypis z planu, który pokazuje przeznaczenie terenu. Zasady i oświadczenia składane u notariusza opisujemy w tekście o oświadczeniach przy zakupie działki rolnej. Jeśli działkę dzierżawi rolnik, pierwokup dzierżawcy również wymusza dwa akty.
Hipoteka w dziale IV nie blokuje sprzedaży, ale żaden rozsądny kupujący nie zapłaci, dopóki nie wie, jak zostanie wykreślona. Przed aktem poproś bank o zaświadczenie o kwocie zadłużenia do spłaty i promesę wydania zgody na wykreślenie hipoteki po spłacie. Część ceny trafia wtedy bezpośrednio na rachunek banku. Ten schemat opisujemy we wpisie o działce z hipoteką sprzedającego.
| Dokument | Gdzie | Kiedy potrzebny |
|---|---|---|
| Numer KW + sprawdzenie działów I–IV | EKW (online, bezpłatnie) | Zawsze |
| Dokument nabycia (akt, postanowienie spadkowe, APD) | Własne archiwum / sąd / notariusz | Zawsze |
| Wypis z rejestru gruntów i wyrys z mapy ewidencyjnej | Starostwo (geodezja) | Zawsze; opłata wg tabeli 11 do Pgik |
| Wypis i wyrys z planu miejscowego albo zaświadczenie o braku planu | Urząd gminy | Zawsze przy działce pod zabudowę; 30 zł + wyrys |
| Zaświadczenie o rewitalizacji / pierwokupie gminy | Urząd gminy | Na żądanie kancelarii, praktycznie zawsze |
| Zaświadczenie z US (SD-Z) | Urząd skarbowy | Spadek opodatkowany, darowizna sprzed 2007 r., zasiedzenie |
| Zaświadczenie banku + promesa wykreślenia hipoteki | Bank | Gdy w dziale IV jest hipoteka |
| Kopie WZ / pozwolenia / warunków przyłączenia | Własne dokumenty | Nieobowiązkowe, podnoszą wartość oferty |
Proponowana kolejność:
Koszty aktu, czyli taksa notarialna, opłaty sądowe i podatek PCC, zwyczajowo ponosi kupujący, ale to kwestia umowy. Aktualne stawki taksy po zmianie z 5 listopada 2026 r. opisujemy we wpisie o nowej taksie notarialnej.
Notariusz opisuje działkę według danych ewidencyjnych, bo to one są podstawą oznaczania nieruchomości w księgach wieczystych (art. 21 ust. 1 Pgik). Czy dokument przyniesiesz Ty, czy kancelaria pobierze dane sama, zależy od praktyki kancelarii. Zapytaj przy umawianiu terminu.
Opłata skarbowa wynosi 30 zł za wypis do 5 stron i 50 zł powyżej. Wyrys kosztuje 20 zł za każdą stronę A4, łącznie nie więcej niż 200 zł. Te same stawki dotyczą planu ogólnego gminy.
Jeśli nabycie było zwolnione od podatku na podstawie art. 4a, ustawa nie wymaga zaświadczenia (art. 19 ust. 7, od 13.07.2025). Zwolnienie wymaga jednak zgłoszenia nabycia w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia spadkowego. Zapytaj notariusza, jakim dokumentem wykazać zwolnienie.
Co do zasady nie. Od 13 lipca 2025 r. zaświadczenie nie jest wymagane, gdy nabycie nastąpiło umową w formie aktu notarialnego, a przepis przejściowy obejmuje umowy zawarte po 31 grudnia 2006 r.
Sprawdź, od kogo nabyłeś działkę (pkt 1), czy jesteś właścicielem, czy użytkownikiem wieczystym (pkt 2), co mówi wypis z planu (pkt 3), czy działka jest w rejestrze zabytków (pkt 4), i poproś gminę o zaświadczenie dotyczące rewitalizacji (pkt 4a i 4b art. 109 ugn).
Nie. Pierwokup gminy nie przysługuje przy sprzedaży osobom bliskim (art. 109 ust. 3 pkt 1 ugn). Pierwokup Lasów Państwowych nie dotyczy m.in. krewnych w linii prostej (art. 37a ust. 4 ustawy o lasach).
Gmina i nadleśniczy mają po miesiącu od otrzymania zawiadomienia notariusza (art. 110 ust. 2 ugn, art. 37c ustawy o lasach). Do tego dochodzi czas na doręczenie zawiadomienia i umówienie drugiego aktu.
Nie. Zwykle część ceny trafia bezpośrednio do banku, a bank wydaje zgodę na wykreślenie hipoteki. Przygotuj wcześniej zaświadczenie o kwocie zadłużenia i promesę banku.